Contact:Jan C. Bos
E jancbos@kpnmail.nl
Mattheus 2, 13-18 Oude Kerk, Heemstede
Rachel weigert zich te laten troosten.
Als onschuldige kinderen worden aangetast, misbruikt, ontvoerd en vermoord dan weigert Rachel zich te laten troosten. Het is net kerstfeest geweest, ik weet het en u ook. We hebben gezongen over vrede op aarde en we hebben gedroomd over recht voor allen en verlossing uit angst. Maar Rachel weigert zich te laten troosten.
Zullen wij het vandaag opnieuw proberen? Zullen wij proberen Rachel te troosten?
Van meet af aan heeft de kerk geprobeerd Rachel te troosten. Wanneer 28 december op zondag valt, zoals vandaag, dan is de kleur van de liturgie rood. Dat wil zeggen: De onschuldige kinderen van Bethlehem worden gezien als martelaren. Ze zijn om Christus wil gestorven en de Eeuwige zelf zal hen niet verloren laten gaan. Ze zijn, om met een term uit het boek Openbaring te spreken, “maagdelijke martelaren”. Eerstgekochten van het lam.
Joost van den Vondel bezingt het gebeuren in Bethlehem in het prachtige kerstlied “O kerstnacht schoner dan de dagen”. In het vijfde couplet van dit lied probeert ook hij Rachel te troosten:
Bedrukte Rachel, schort dit waren:
uw kinders sterven martelaren
en eerstelingen van het zaad,
dat uit uw bloed begint te groeien
en heerlijk tot Gods eer zal bloeien
en door geen tirannie vergaat.
Zal Rachel zich hierdoor laten troosten vandaag? Zal zij haar tranen drogen?
Denkend aan Rachel zie ik moeders die treuren om haar kinderen. . Denkend aan Rachel zie ik de moeders wier kinderen zijn vermoord op Bondi Beach in Sidney. Als ik denk aan Rachel, dan denk ik aan de moeders op de scholen waar blind is gemoord afgelopen jaar, al die onbekende moeders wier kind gevallen is in de handen van moordenaars. A|Als ik denk aan Rachel, dan zie ik ook de moeder van die ene jongen die verdwaald is in de scene en gevonden in een rioolput. Laten zij zich troosten?
Als ik denk aan Rachel denk ik ook aan de moeders en vaders wier kinderen zijn verongelukt in het verkeer, slachtoffers van dronken rijders of wat niet al en ik denk aan de moeders en vaders die graven in het puin van het ontplofte flatgebouwen in Gaza, van weer een aardbeving die hun kinderen al begraaft voordat hun leven goed en wel begonnen is
Als ik denk aan Rachel dan denk ik ook aan de moeder van de moordenaar die hartbrekend heeft gezien hoe haar kind zijn leven heeft vergooid..
Als ik denk aan Rachel dan denk ik aan moeders in de crisis. Het harde bestaan trekt sporen op hun gezicht. De armoe spookt, het kind lijdt en de moeder met haar. Welke machthebber heeft daar weet van? Welke machthebber weet van het basale zorgen voor je kind?
Als ik denk aan Rachel, dan denk ik aan de moeder die haar kind niet houden kon. Ach, zal zij zich laten troosten? Zal zij haar tranen drogen vandaag wanneer we haar vertellen van de Eeuwige die de kinderen opvangt als ze vallen. Laat je je troosten, lieve moeder, als wij je vertellen dat je kind, hoe ook gefnuikt, beschadigd, gevallen, geslacht, niet verloren gaat maar valt in de hand van de Eeuwige en geborgen blijft in zijn hart? Laat jij je daardoor troosten?
Rachel weigert zich te laten troosten, zegt Matteüs. Rachel, wenend om haar kinderen, weigert zich te laten troosten, omdat zij niet meer zijn. Dat is een hartverscheurende tekst. Maar hij is zo waar. Dit is de waarheid van de gebroken knop en de lege plek. Dit is de waarheid van de vergeefse verwachting. Wie kan zich neerleggen bij de dood van een kind? Wie kan zich neerleggen bij dat harteloze moorden, dat verraderlijke ongeluk.
Let op hoe Mattheus schrijft. Meestal zegt hij: “Dit is geschied opdat vervuld zou worden het woord van de profeet”. Meestal kan hij nog wel een zin vinden die duidt op de hand van de Heer. Maar hier niet, hier niet. “Toen werd vervuld wat Jeremia eeuwen her al profeteerde” schrijft hij. Het is gebeurd. Het afschuwelijke is gebeurd maar voor Mattheus ziet nog geen spoor van de hand van de Heer. Nog niet.
Rachel weigert zich te laten troosten. Moeders rouwen lang. Dat is niet over met een Bijbeltekst. Dat is niet genezen als de dagen duren. Ach, moeder Rachel, blijft jou smart dan altijd? Is er dan geen woord dat redt?
Rachel weigert zich te laten troosten en wij moeten haar weigering respecteren totdat haar rouw is volbracht. Maar tegelijk moeten we vasthouden aan het geloof dat de tijd wel komt dat de lijdenstijd volbracht is. Rachel weigert zich te laten troosten maar dat wil niet zeggen dat we niets mogen zeggen en geloven en hopen. Zo goed als wij ons nooit, nooit mogen neerleggen bij de dood van een kind, zo mogen we ons ook nooit neerleggen bij de gedachte dat de dood het laatste woord heeft en alle Herodessen toch zegevieren.
Dit is buitengewoon spannend en op het scherp van de snede. Rachel weigert zich te laten troosten, vooralsnog maar die troost is er wel. Woorden die genezen zijn er wel en we zijn geroepen om ze te spreken, te horen, mee te leven.
Matteüs citeert de profeet Jeremia, dat hebt u al wel gemerkt. Rachel weent over haar kinderen, zij weigert zich te laten troosten omdat er geen meer is. Zo zegt de Eeuwige, Weerhoudt uw stem van wenen.... Uw kinderen zullen terugkeren uit het land van de vijand…
De profetie van Jeremia slaat op de kinderen die zijn weggevoerd in ballingschap naar een vreemd land. Dat is in onze jaren gebeurd met kinderen uit Oekraïne. Ze zijn gestolen door een wrede vijand. Zullen ze ooit terugkeren. Zullen ze dat?
Ooit zijn joodse kinderen teruggekeerd naar Jeruzalem. Het kan wel. Na de lange, lange duur kan dat wel.
Het laatste deel van de Jeremia-profetie citeert Matteüs niet, nog niet. Hij kent het wel natuurlijk. Maar de weg is lang en woorden van troost kunnen ook te vroeg gesproken worden.
De kinderen van Bethlehem sterven onder de hand van de vijand. Hij moordt omdat hij het goede niet wil. Zo was het al vanaf de allereerste nacht. Zo was het al in de nacht van de Farao die de jongetjes verzoop in de Nijl. Zo was het in de nacht van Warschau en van Auschwitz. Rachel huilt. Ze huilt tot op vandaag in Iad wa Shem. Ze huilt op het strand van Sidney waar opnieuw joodse kinderen werden vermoord samen met hun ouders. Ze huilt in iedere moeder die haar kind ziet sterven voor haar tijd. Het is onverdraaglijk dat kinderen sterven voor hun tijd, dat kinderen sterven onder het kwaad. Maar nog onverdraaglijker is het wanneer wij over al die kinderen niet de zegen van de Eeuwige uitspreken. Goedkope troost is onverdraaglijk maar een eeuwig zwijgen is dat ook.
Er is in Bethlehem een kind geboren dat veel te vroeg gestorven is, veel te vroeg. Er is Bethlehem een kind geboren dat aan het kruis gestorven is en dat het lot van al die kinderen gedeeld en gedragen heeft tot op vandaag en dat al die kinderen, leeftijd- en lotgenoten gebracht heeft tot in de schoot van de Eeuwige. Er is in Bethlehem een kind geboren dat de gebrokenheid van ons allemaal heeft ondergaan en heeft geheeld en met ons nieuw begint.
Ook vandaag weigert Rachel zich te laten troosten wellicht. Laten we dicht bij haar blijven in haar verdriet, zoals de Eeuwige dicht bij zijn gewonde wereld blijft, Hij blijft zijn lijdende schepping trouw. Hij blijft Rachel trouw tot op de dag dat zij zal zijn getroost.
Ook in 2025 sterven kinderen op het kerstfeest. Moeders weten zich geen raad want voor die dood heb je je kind niet gedragen en gebaard. Maar er komt een tijd dat je je kind geborgen weet. Er komt een tijd dat er loon is voor je arbeid en hoop voor je toekomst, zegt Jeremia. Er komt een tijd dat er gerechtigheid is en vrede. Er komt een tijd van verzoening.
De kinderen van Bethlehem krassen in het kerstfeest.
Wij vieren ook niet dat wij zo gelukkig zijn en alles zo mooi is, wij vieren dat wij, mensen met een kerf op de ziel, door God worden gezien, aanvaard en geborgen.
Amen.